تبلیغات
کوهنوردی -زبان انگلیسی -کامپیوتر-حسابداری محک - زبان ترکی خراسانی

کوهنوردی -زبان انگلیسی -کامپیوتر-حسابداری محک

آب چشمه ای گواراست که راه آن صعب العبورباشد(ارشمیدس)

سه شنبه 11 مرداد 1390

زبان ترکی خراسانی

نویسنده: حمید بابایی سالانقوچ   

زبان ترکی خراسانی
سخن‌گویان ایران
منطقه خراسان شمالی
کل سخن‌گو ۴۰۰٬۰۰۰ (تخمین)[۱]
خانواده‌های زبانی آلتاییک[۲]

زبان ترکی خراسانی یا ترکی قزلباشی نام گونه‌ای از زبان‌های ترکی است. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی تکلم می‌گردد و بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی هم مسلط هستند.

محتویات

[نهفتن]

محدوده جغرافیایی [ویرایش]

ترکی خراسانی معمولاً در خراسان شمالی، نزدیک بجنورد و تعداد کمی نیز در خراسان رضوی، نزدیک سبزوار و قوچان تکلم می‌گردد. اگر تکلم کنندگان اوغوز ازبک را هم بحساب بیاوریم، محدوده این زبان تا جنوب ازبکستان گسترش می‌یابد.

لهجه ها [ویرایش]

زبان ترکی خراسانی به سه لهجه تقسیم می‌شود. لهجه‌های شمالی، جنوبی و غربی. لهجه شمالی در اطراف قوچان، لهجه جنوبی در سلطان آباد (نزدیک سبزوار) و لهجه غربی نزدیک بجنورد گویش می‌شوند.تفاوت تین لهجه ها انقدر است که معمولا به سختی حرف یک دیگر را متوجه میشوند.

رده بندی [ویرایش]

ترکی خراسانی به خانواده زبانهای اوغوز تعلق دارد؛ این گروه همچنین زبانهای ترکی آذربایجانی، ترکی استانبولی، زبان گاگاوز، زبان ترکمنی، زبان سالار و ازبکی اوغوز را دربر می‌گیرد. لهجه این زبان بیشتر از همه نزدیک لهجه اوغوز ازبکی و ترکمن است و به لهجه آذربایجانی نزدیک نیست. گرچه معمولاً لهجه‌ای بین آذربایجانی و ترکمن در نظر گرفته می‌شود، اما لهجه هیچکدام نیست.

فاوت زبان تورکی لهجه خوراسانی با لهجه های دیگر

مقدمه : زبان تورکی لهجه خوراسانی نام گونه ای از زبان‌های ترکی است که بیشتر در استان خراسان بزرگ تکلم می گردد. ترک زبانان خراسان، بیشتر در مناطق شمال خراسان بزرگ :بجنورد، شیروان، قوچاق، درگز، کلات و اسفراین و شمال سبزوار و نیشابور، سرولایت و خور و جوین و مشکان و روستاهای اطراف سکونت دارند. اگر تکلم کنندگان اوغوز، ازبک را هم بحساب بیاوریم، محدوده این زبان تا جنوب ازبکستان گسترش می یابد. دراین مقاله "تفاوت زبان تورکی لهجه خوراسانی با لهجه های دیگر"  بادرنظرگرفتن لهجه اکثریت ارائه شده است.

رده بندی ترکی خراسانی: ترکی خراسان به خانواده ترکی اوغوز و یا ترکان غربی تعلق دارد و از نظر زبان‌شناسی شاخه ترکی اوغوز شامل ترکی ترکیه، آذربایجان، ترکهای خراسان، ترکمنستان، ترکهای قشقایی، منطقه خوارزم و خیوه ازبکستان و ... می‌باشد.  لهجه این زبان گرچه معمولا لهجه ای بین لهجه های آذربایجانی و ترکمنی در نظر گرفته می شود، اما لهجه هیچکدام نیست.

لهجه ها ی ترکی خراسانی: زبان ترکی خراسانی به سه لهجه تقسیم می شود. لهجه های شمالی، جنوبی و غربی. لهجه شمالی دراطراف قوچان، لهجه جنوبی در سلطان آباد (نزدیک سبزوار) و لهجه غربی نزدیک بجنورد گویش می شوند.

تفاوت ها:  زبان تورکی لهجه خوراسانی درعین حال که شباهت معینی با لهجه ترکمنی نشان میدهد (مثلا حفظ مصوتهای کشیده) از سوی دیگر به جهات خصوصیات عدیده مهمی به صورت قطعی ازآن جدا می گردد و از سوی ساکنان خراسان ازآن جدا شمرده می شود. مثالهای زیر می توانند راه گشا باشند:

 1- در زبان ترکی لهجه خوراسانی همانند تمام زبانهای اوغوز صدای پیشین -k و -t در ترکی باستان  به - g , -d تبدیل شده اند. مانند:

  گئز( gēz)به معنی چشم به جای گوز( göz) ، دیش( dīş ) به معنی دندان به جای( tîiş).

٢- زبان ترکی لهجه خوراسانی مصوتهای کشیده ترکی باستان را حفظ کرده است.

 مثلا بوت ( bût ) به معنی ران،یاغ (yâğ) به معنی روغن، غان( kân) به معنی خون، یول ( yôl)  به معنی راه، (در ترکمنی bût , yâğ, gân, yôl).

٣- مصوتهای محافظت شده به طور سیستماتیک در ترکی ترکمنی نیز موجود است (در لهجه های غربی آنادولو نیز مصوتهای کشیده کوتاه شده اند و بسیار نادراند.)

 علیرغم این امر، زبان تورکی لهجه خوراسانی غیر ازلهجه ترکمنی است. این مطلب را حفظ مصوتهای کشیده ترکی باستان، نه فقط در مواضعی که در مصوتهای لثه ای دندانی (دیفتونگ) کشیده وجود دارند، بلکه در موارد دیگر در زیر نیز روشن می سازد. مشابه آنچه فوقا مشاهده کردیم، ترکمنی کشیدگیهای دیفتونگ را محافظه نموده، کشیدگی های ساده را نیزکوتاه کرده است.  یعنی âat به جای ât (اسم)، اما baş به جای bâş (سر).

 ۳- زبان ترکی لهجه خوراسانی کشیده گی های ساده را نیز محافظه کرده است. مانند bâş (سر)، îç (سه)، (در ترکمنی üç، اما در خلج űş-îç، درکاشغری űç).

۴- "در نکات مهم دیگری نیز زبان تورکی لهجه خوراسانی به وضوح از ترکمنی جدا می گردد. ازجمله تبدیل ö به e و ü به i است. دراین امر بی شک تاثیر زبانهای ایرانی موجود بیشتر است. توجه داریم که در فارسی صداهای ö و ü موجود نمی باشد."

در بخشی از شهرستان بجنورد در خراسان شمالی حرف های "Ö و Ü" به علت اینکه " زبان فارسی این صداها ندارد" و یا به دلایل دیگر از بین رفته است، اما در شهرستان های شیروان، فاروج، قوچان، دره گز و ... حروف "Ö و Ü" وجود دارند . نمونه ها:

گؤز Göz در شهرستان های شیروان، فاروج، قوچان، دره گز و ... نیز می گویند. همچنین هؤل Höl  و  اؤلوم Ölüm  (درگلوگاه زبان ترکمنی نیز تحت تاثیر فارسی بوده است و به همان شکل صداهای ö و ü تغییر یافته اند. دراینجا فقط ü به u تبدیل شده است). برای روشن شدن مطلب موارد زیر با مثالهای فوق مقایسه کنید:

 گئز(gēz) به جای گوز(göz) به معنی چشم

ئیچ( îç )به جای اوچ(üç)، به معنی سه

گین( gīn')  به جای گون( gün) ، به معنی  روز

سیت( sît ) به جای سوت (süt) ، به معنی  شیر

هل (heel) بجای هول ( hol ) ، به معنی  خیس

دئرت( dīert ) به جای( dört) ، به معنی چهار

 ائلمک(elmâk )به جای اولمک ( ölmek) به معنی مردن

بار(bar) بجای وار( var) بمعنی , وجودداشتن

خاتین(xatin)  بجای قادین(qadin) بمعنی زن

 ...............و غیره .

۶- دربعضی موارد، تورکی لهجه خوراسانی شکلهائی را که یادآور لهجه زبانهای دیگر ترکی است، از خود نشان میدهد. ازاین جمله :

" ایلان" (  Ilân ) بمعنی مار (ترکمنی yılân) ،( ilan ) ترکی آذربایجانی را بخاطر میآورد.

 "دوداک" ( dūdak) بمعنی لبها در ترکمنی ( dôdak ) در آذربایجانی( dodaq) بسیار بیشتر از زبانهای اوغوزی رایج در شرق یعنی ترکمنی و آذربایجانی که به لحاظ جغرافیایی به خراسانی نزدیک ترند، یادآور ترکی ترکیه (dudak) است. شکل dudok اوزبکی است.

 ۷- اضافه بر موارد فوق، لهجه خوراسانی دارای بعضی اشکال ویژه است که در هیچ کدام از زبانهای دیگر اوغوز مشاهده نمی شود. از این جمله:

-k به عنوان صدای آخر همیشه به y–ی تبدیل شده ست. مثلا

 eşey به جای eşek، (ائششگ = ائششًی) به معنی  خر

 iney بجای inek، به معنی  گاومیش

  eley به جای elek، به معنی  اللک

 otirdi با " i " بسته به جای oturdu به معنی نشست

(به موازات این، otirdi با " i " باز به جای oturdu).

ائپک (İpək)، "ایپی"  ( İpəy) به معنی ابریشم

 این وضع را میتوان با تبدیل k در اشکال ائششگ - ائششییم (eşek-eşeyim )توضیح داد.


۸-حرف " u" را پس از هجای اول به طور طبیعی به شکل" ı "می بینیم. به عنوان مثال odın به جای (odun) (هیزم)،حرف" u "در هجای اول نیز می تواند به "ı "تبدیل شود.   Bırın(بینی) به burın به burun و  yımırta(تخم مرغ) به yumırta به yumurta).

۹- لهجه خراسانی دارای کلمات منحصر به خود بسیاری است. از این جمله:

eyāğe پدربزرگ، eyane مادر بزرگ eyü به edgü âğa, ana، پدر خوب، مادر خوب. (در ترکمنی این کلمه فقط در اصطلاح eygörmek به معنای دوست داشتن، خوش آمد، محافظت شده است).

 ağızke / آغشکه (پنجره) که احتمالا از کلمه ağız ساخته شده است. در مقابل در زبانهای دیگر جنوب غربی و درزبان "فارسی" پنجره "جایگزین شده است. در ترکی ترکیه pencere و آذربایجانی pəncərə، ترکمنی pencire

۱۰- دربعضی موارد لهجه خراسانی خصوصیات باستانی را حفظ نموده است و از این نظر با ترکمنی در یک مسیر قرار دارد. از این جمله:

در bermek به جای vermek حرف b حفظ شده است.  مثالی دیگرBar بجای var(بودن).

صدای ñ حفظ گردیده است. مانندoturdiñ (به جای oturdun)، onıñ dili (به جای onun dili).

۱۱- چند کلمه خاص خراسانی به عنوان آخرین مطلب داده میشود:

ôrinçe (یونجه در ترکی ترکیه و آذربایجانی yonca، ترکمنی yorunça).

towli تگرگ (ترکی ترکیه و آذربایجانی dolu، ترکمنی dolı، خلج tuolo و اشکال مشابه از ریشه tôli درترکی مادر). ترکهای خراسان بیشتر تولو tolu و تولی tolıمی گویند.

eki (در ترکی ترکیه و آذربایجانی و ترکمنی iki)، اما اشکال مختص به لهجه ها در آذربایجانی ekki، ترکمنی eki).

yığlamak گریستن (ترکی ترکیه و آذربایجانی ağlamak، ترکمنی ağlamak ، اما کلمه yığlamak در بسیاری ازشیوه های دیگر ترکی کلمه ای شناخته شده است. شکل باستانی آن نیز yığla است). ترکهای خراسان و اؤزبکستان به گریه "آغلاماق Ağlamaq" می گویند. درخوراسان بزرگ از"بویوک"/ Büyük کمتر و بیشتر از"کاتا"/ "Kata" بمعنی بزرگ استفاده می شود. کیچیک، کوچک می شود.

۱۲- همانطور که از مثالهای فوق الذکر دیده میشود، لهجه خراسانی در بعضی موارد, -h –"ه " را حفظ نموده است. اما این وضعیت مانند آنچه که در زبان خلج دیده می شود، ثابت و پایدار نیست. (آذربایجانی hol و غیره، اما در ترکمنی ől).

۱۳- ازسوی دیگر تورکی آذربایجانی از بعضی لحاظ گذر از تورکی ترکیه به اوغوز شرقی را نشان میدهد. (مثلا حالت مفعول پس از مصوت ni– نی، در تورکی ترکمنی kişi-ni، تورکی ترکیه –یی kişi-yi). به موازات این خراسانی نیز در بعضی موارد گذار از ترکمنی به اوغوز غربی را نشان میدهد. مثلا ایلان ilan مانند تورکی آذربایجانی، در تورکی ترکیه yılan ییلان).

 زبان تورکی خوراسانی خصوصیات بسیار دیگری نیز دارد، ملزمه جمع آوری شده در مقاله دیگری منتشر خواهد شد، فعلا بدین مقدار بسنده میشود.

 خلاصه  اینکه، تدقیق و بررسی زبانهای ترکی در ایران، تابلوئی از منطقه عمومی زبانهای ترکی را که امکان بدست آوردن آن تاکنون فراهم نبوده است بدست میدهد. بدون انجام این بررسی، بنیانگذاری تورکولوژی مکمل و بی نقص امکان ندارد. قبل از هر چیز تشکل ایران ازملل مختلف ازسوی دولت ایران باید به رسمیت شناخته شده و نباید به صورت مسئله ای که وجود ندارد انکار شود.

   بیشک مردم ایران فهیم و با درکند و پیشداوری ای بر علیه زبانها و انسانهای ندارند. بااجرای اصول  قانون اساسی مربوط به زبانهای مادری، ایران با ملل دارای حقوق برابرش، که صاحب فرهنگ و زبانهای متفاوتند، میتواند به صورت سوئیس شرقی درآید و آن موقع است که زمان بررسی دقیق زبان های ملل مختلف ساکن در ایران ازجهات مختلف فرارخواهدسید. و بدینگونه علم تورکولوژی به مقیاسی که از امروز نمیتوان آنرا تخمین زد، غنی تر خواهد شد.

نظرات() 
How we can increase our height?
شنبه 14 مرداد 1396 11:56 ب.ظ
Yesterday, while I was at work, my sister stole my iPad and tested to see if it can survive a 40 foot drop, just so she
can be a youtube sensation. My apple ipad is now destroyed
and she has 83 views. I know this is totally off topic but I had to share it with someone!
vitamin c foot pain
دوشنبه 19 تیر 1396 07:25 ق.ظ
My brother recommended I would possibly like this
website. He was totally right. This post truly made
my day. You can not believe just how so much time I had
spent for this info! Thanks!
manicure
شنبه 9 اردیبهشت 1396 04:26 ب.ظ
I am no longer positive where you're getting your info,
however great topic. I needs to spend a while finding out more or understanding more.
Thank you for fantastic information I was looking for this information for my mission.
manicure
شنبه 19 فروردین 1396 11:33 ب.ظ
Every weekend i used to pay a quick visit this web
page, as i want enjoyment, for the reason that this this web site conations
truly fastidious funny information too.
manicure
جمعه 18 فروردین 1396 03:14 ب.ظ
If some one wants to be updated with most
up-to-date technologies therefore he must be pay a quick visit this web page and
be up to date daily.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :